Deze newsletter is er om jou, en de mensen om je heen: in je bedrijf of thuis, eraan te herinneren dat JIJzelf verantwoordelijk bent voor die YAY!

Iedere week breng ik jou een stukje van mij, om jou dichterbij jouw YAY te brengen.

Wie zoet is krijgt lekkers…

En wie stout is…

In ons dagelijks leven klinkt het subtiel (of minder subtiel):

• 🎯 “Als je je target haalt, krijg je die bonus.”

• 🏋️ “Als ik drie keer per week naar de sportschool ga, dan mag ik zondag pizza.”

• ⏰ “Nog één keer te laat, en je krijgt een officiële waarschuwing.”

• 🧺 “Als jij het vuilnis buiten zet, dan ruim ik de keuken.”

• 😬 “Als je deze klus dit weekend afmaakt, dan kunnen we praten over die promotie.”

We conditioneren de hele dag door. Op het werk, thuis, in relaties, in vriendschappen, richting onze partner of kinderen, in de sportschool en zelfs naar onszelf toe. Transacties verkleed als afspraken. Verwachtingen in ruil voor gedrag. En ondertussen verwarren we onderhandeling met verbinding. Het lijkt wel een onderhandeling op de basisschool. Of een managementvariant op het grote boek van Sinterklaas. Herkenbaar? Je bent niet de enige. De meeste leiders doen het. Vaak onbewust. En hé – het werkt ook best vaak. Toch? Of toch niet...

Wat gebeurt er in ons brein bij straf en beloning?

Ons gedrag is (net als dat van kinderen) sterk beïnvloedbaar door conditionering. Simpel gezegd: Wat levert iets op? Of: wat kost het me als ik dit doe (of laat)? Hoe werkt dat:

• Beloning (denk aan complimenten, bonussen, privileges)
  → activeert ons beloningssysteem. Dopamine vliegt door je lijf. Je brein denkt: "YES, vaker doen!"

• Straf (zoals dreiging, teleurstelling of uitsluiting)
  → activeert het stresssysteem. Vluchten, vechten of verstoppen.

In de oertijd was dit overlevingsmechanisme goud waard. Je wist: dit gedrag levert eten op, of voorkomt dat je opgegeten wordt. Diezelfde neurologische systemen gebruiken we nu nog steeds, alleen in compleet andere contexten. Vandaag... zorgt het vooral voor schijnveiligheid en oppervlakkig gedrag. Want waar je vroeger het juiste deed om te overleven, doe je nu vooral wat nodig is om ‘gedoe te vermijden’. En ondertussen vraagt de organisatie: “Waarom neemt niemand verantwoordelijkheid?” Tja…

Wat het oplevert – en wat het kost

Straf en beloning werken. Absoluut. Voor duidelijk gedrag met een begin en een eind. Denk aan: targets halen, op tijd inleveren, een formulier invullen. Voor dat soort korte termijn-resultaten kunnen straf en beloning effectief zijn: zolang je beseft dat je dan gedrag koopt of afremt, maar geen eigenaarschap bouwt. Dit zijn namelijk de bijwerkingen:

• Mensen worden extrinsiek gedreven: “Wat krijg ik ervoor?”

• Er ontstaat afhankelijkheid van prikkels van buiten

• Straffen leidt tot angst, ontwijkgedrag, of ‘ja zeggen, nee doen’

• Er wordt gestuurd op output, niet op eigenaarschap

• Teams gaan zich gedragen als… kinderen die wachten op Sinterklaas

En jij? Jij rent rond als een uitgebluste goedheiligman die gedrag probeert te managen met beloftes en bedreigingen.

Wat werkt wél?

Geen snoep, geen roe, maar een duidelijke spiegel. Stel je eens voor dat je de straf en de beloning weglaat — wat blijft er dan over? Eigen verantwoordelijkheid. Niet: “Als jij dit doet, krijg jij dat.” Maar: “Wat betekent dit gedrag voor jezelf – en voor de mensen om je heen?”

Je sport toch ook niet (alleen) omdat je dan zondag pizza mag eten? Je sport omdat je sterk wilt zijn. Omdat je gezondheid belangrijk vindt. Omdat je een voorbeeld wilt zijn voor je kinderen. Dát is interne motivatie. Net zoals je niet wil dat een collega iets op tijd inlevert voor een beloning, maar omdat jij anders met het probleem zit en tot laat moet doorwerken om zijn of haar input op tijd te verwerken.

Als je eigenaarschap wil creëren, verschuif dan de focus:

• Stop met micro-managen: maak het groter dan de taak. Wat dragen we samen?

• Laat de gevolgen van gedrag daar waar ze horen: bij de ander.

• Vraag: “Als dit van jou was — je bedrijf, je gezondheid, je relatie — wat zou je dan doen?”

• En: “Wat heb jij nodig om dit zélf te dragen — zonder het bij een ander te parkeren?”

Dat is geen straf. Geen beloning. Maar wél leiderschap. Verantwoordelijkheid vraagt geen pepernoot, maar karakter.

Opdracht 🎯

1. Kijk terug op de afgelopen maand.
   Noem 1 moment waarop je beloonde.
   En 1 moment waarop je strafte.

2. Stel jezelf per situatie deze vragen: Welk gedrag stuurde ik aan? Was dit korte of lange termijn? Wat zou ik gedaan hebben als ik 100% op verantwoordelijkheid had gestuurd?

3. Kies één gesprek dat je deze week voert, zonder beloning of straf. Bijvoorbeeld: ga in gesprek met een collega, teamlid, partner of vriend(in) waarbij je merkt dat gedrag wringt met iets wat jullie samen belangrijk vinden. Start met het gezamenlijke doel of de gedeelde waarde – iets waar jullie voor staan. Toets dit: “Klopt dit nog voor jou?” En stel dan de vraag: “Kun en wil jij hieraan bijdragen – en wat heb jij nodig om dat waar te maken?” En ja – afhankelijk van dat antwoord, heb jij óók weer iets te kiezen.

Straf en beloning zijn prima tools – voor simpele, korte-termijnacties. Echter is dit geen leiderschap, als je denkt dat je daarmee een cultuur bouwt waarin mensen echt verantwoordelijkheid nemen. Dan is het net zo effectief als met je (klein)kinderen meezingen bij het “schoen zetten” en hopen dat de Sint ineens de standaard verhoogt. 🎁

YAY it’s Tuesday! 🚀

Meer van dit? Volg mij op Instagram | Linked-in of neem een kijkje op de website.